Skip to main content Skip to footer
Home

Search form

User login

  • Create new account
  • Reset your password

Main menu

  • ताजे अद्यतन
  • साहित्य संमेलन
  • नवे लेखन
  • वाङ्मयशेती
  • लोकप्रिय लेखन
  • लेखनस्पर्धा
  • शेतकरी गीत
  • संक्षिप्त परिचय

धडानवडाची मैना लई गुणाची : विडंबनात्मक बालकविता

Main page content

गंगाधर मुटे
By गंगाधर मुटे | 1:20 AM IST, Sun December 14, 2025
Attachment Size
Ratnprabha 15122025.jpg 59.22 KB




रत्नप्रभा
 
प्रौढ साहित्यामध्ये विडंबनात्मक काव्यरचना केली जाते. परंतु बालकविता किंवा बालगीतांमध्ये अर्थात बालसाहित्यामध्ये विडंबनात्मक बालकाव्यरचना झाली नाही, म्हणून हा एक प्रयोग. आपणास नक्की आवडेल. आवडला तर अवश्य आपले मत नोंदवा :R:



विडंबनात्मक बालकविता!



धडानवडाची, टापरकानाची
आमची मैना लई गुणाची
आमची अवनी लई गुणाची
 
गरगर गरगर फिरवीत डोळे
रातनंदिवस गादीवर लोळे 
उठंना, बसंना, काम ना काही 
पण फुरसत नाही गं क्षणाची 
आमची मैना लई गुणाची
आमची अवनी लई गुणाची
 
खाण्यात पिण्यात चटोरी मोठी 
जिभेनं बॉटल बाजूला लोटी
नाचून पाजा, गाऊन पाजा 
गोडी तालनसूराची 
आमची मैना लई गुणाची
आमची अवनी लई गुणाची
 
जगाच्या वेगळं आमुचं बाळ 

मोठासा मेंदू, छोटं कपाळ 
अभय, निर्भय, अचलय फार 

नाजूक, साजूक मनाची 
आमची मैना लई गुणाची
आमची अवनी लई गुणाची
 
-  गंगाधर मुटे "अभय"
=============
बाळ
बेबी
रत्नदीपांचा बालविहार
मराठीगाणी
marathi children's songs and nursery rhymes
balgit
balkawita
माझी वाङ्मयशेती
वाङ्मयशेती
अभय
गंगाधर मुटे
माझी कविता
कविता
बालकविता
अनेक काव्यप्रकारामध्ये

गंगाधर मुटे

Sunday, December 14, 2025 - 01:22
Permalink
New

प्रौढ साहित्यामध्ये विडंबनात्मक काव्यरचना केली जाते. परंतु बालकविता किंवा बालगीतांमध्ये अर्थात बालसाहित्यामध्ये विडंबनात्मक बालकाव्यरचना झाली नाही, म्हणून हा एक प्रयोग. आपणास नक्की आवडेल. आवडला तर अवश्य आपले मत नोंदवा :R:

  • Log in or register to post comments
बालकविता / बालगीतांमध्ये

संपादक

Sunday, December 14, 2025 - 01:27
Permalink
New

बालकविता / बालगीतांमध्ये विडंबनात्मक रचना झालेली आहे; पण ती फारशा ठळकपणे “विडंबन” म्हणून मांडलेली किंवा समीक्षात्मकरीत्या अभ्यासलेली दिसत नाही.

थोडं सविस्तर पाहूया.

१. “विडंबन” आणि “बालसाहित्य” यांचा स्वभावभेद
विडंबनात्मक काव्याचा मूळ उद्देश असतो:

सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा साहित्यिक संकेतांवर उपरोध

प्रौढ वाचकाकडून अपेक्षित असलेली दुहेरी समज (double meaning)

तर बालकवितेचा मुख्य हेतू:

आनंद, कुतूहल, खेळकरपणा

भाषेचा लयबद्ध, सरळ अनुभव

यामुळे बालसाहित्यातील विडंबन हे तीक्ष्ण नसून सौम्य, खेळकर स्वरूपात येतं.

२. मराठी बालसाहित्यात विडंबन – अप्रत्यक्ष स्वरूप
मराठीत शुद्ध विडंबनात्मक बालकाव्य फारसं स्वतंत्र प्रकार म्हणून ओळखलं जात नाही.
मात्र खालील स्वरूपात ते दिसतं:

● प्रस्थापित गोष्टींचं उलटसुलट सादरीकरण
प्राणी माणसांसारखे वागतात

मोठे मूर्ख होतात, लहान हुशार

नियम मोडले जातात पण शिक्षा नाही, हसू आहे

हे विडंबनाचंच सौम्य रूप आहे.

● हास्य आणि विसंगतीवर आधारलेली बालकविता
उदा. काही बालकवितांमध्ये:

शिक्षक गोंधळतात

राजा घाबरट असतो

पोपट शिकवत नाही, स्वतः शिकतो

ही रचना प्रौढ विडंबनाइतकी धारदार नाही, पण संकल्पनात्मक विसंगतीवर आधारलेली आहे.

३. मराठीतील उदाहरणात्मक प्रवृत्ती (लेखक पातळीवर)
● पु. ल. देशपांडे
पु.ल. यांनी स्वतंत्र “बालविडंबन” असा शिक्का न लावता,

बालवाचकांना उद्देशून लिहिलेल्या काही लेखनात

भाषेचे, शिस्तीचे, मोठ्यांच्या सवयींचे खेळकर उपहासात्मक चित्रण केले आहे

हे प्रौढांना जास्त कळतं, पण मुलांना हसवून जातं — हीच बालविडंबनाची खूण आहे.

४. जागतिक बालसाहित्यात स्पष्ट उदाहरणे
मराठीपेक्षा इंग्रजी बालसाहित्यात हे जास्त स्पष्ट दिसतं.

● Dr. Seuss
त्यांच्या कवितांमध्ये:

नैतिक शिकवणींचं विडंबन

मोठ्यांच्या “उपदेशी भाषे”ची खिल्ली

नियमप्रिय समाजावर सूचक टीका

ही खरी विडंबनात्मक बालकाव्यरचना मानली जाते.

५. मग अभ्यास का कमी आहे?
तुझ्या निरीक्षणाचं कारण इथे आहे:

बालसाहित्यावर एकूणच समीक्षात्मक अभ्यास कमी

विडंबन हा प्रकार “प्रौढ साहित्याचा” मानण्याची परंपरा

बालकवितेतील उपहासाला “फक्त विनोद” म्हणून दुर्लक्ष

म्हणून “बालविडंबन” हा स्वतंत्र साहित्यप्रकार म्हणून फारसा मांडला गेला नाही.

६. निष्कर्ष
बालकवितांमध्ये विडंबन आहे, पण ते:

सौम्य

खेळकर

अप्रत्यक्ष

प्रौढांच्या नजरेतून अधिक जाणवणारं

असल्यामुळे त्याची स्वतंत्र नोंद किंवा ठोस सिद्धांत फारसा आढळत नाही.

  • Log in or register to post comments
रसग्रहण

संपादक

Wednesday, December 17, 2025 - 14:05
Permalink
New

रसग्रहण

(विडंबनात्मक बालकविता)

ही कविता बालकविता या प्रकारात मोडत असली, तरी ती केवळ लहान मुलांसाठी मर्यादित राहत नाही. घराघरांतल्या बालस्वभावाचे हसत-खेळत केलेले विडंबन हे या कवितेचे मुख्य बलस्थान आहे. “आमची मैना / आमची अवनी” या पुनरुक्तीमुळे कविता लयीदार, गुणगुणण्यासारखी आणि स्मरणात राहणारी बनते.

 

१. बोलीभाषेचा प्रभावी वापर

कवितेत लई, पाजा, टापरकानाची, धडानवडाची असे शब्द वापरून ग्रामीण-लोकभाषेचा सहज, जिवंत अनुभव दिला आहे. ही भाषा बालमनाच्या स्वाभाविक बोलण्याशी जुळणारी आहे. त्यामुळे कविता कृत्रिम वाटत नाही; उलट ती घरातल्या गप्पांमधून उमटल्यासारखी भासते.

 

२. बालस्वभावाचे नेमके विडंबन

उठंना, बसंना, काम ना काही

पण फुरसत नाही गं क्षणाची

 

या ओळीतून बालकांचा विरोधाभासी स्वभाव अत्यंत नेमका पकडला आहे. बाहेरून पाहता काहीच करत नसलेले मूल, प्रत्यक्षात मात्र आपल्या कल्पनाविश्वात सतत गुंतलेले असते—ही गोष्ट विनोदातून स्पष्ट होते. विडंबन इथे टोचत नाही; ते मायेने हसवते.

 

३. खट्याळपणा आणि गोडवा यांचा समतोल

खाण्यात पिण्यात चटोरी मोठी

नाचून पाजा, गाऊन पाजा

 

या कडव्यातून मुलांचा खोडकर, रसिक आणि मुक्त स्वभाव उलगडतो. “चटोरी” हा शब्द फक्त खाण्यापुरता न राहता आनंद शोधणाऱ्या बालमनाचं प्रतीक बनतो. नाच-गाणं हे बालकाच्या सहज अभिव्यक्तीचं रूप आहे—कवी ते अतिशय नैसर्गिकरीत्या दाखवतो.

 

४. उपरोधातून उमटणारे कौतुक

मोठासा मेंदू, छोटं कपाळ

 

ही ओळ अतिशय महत्त्वाची आहे. ती केवळ हसवणारी नसून समाजाच्या मुलांकडे पाहण्याच्या साच्यांवर हलकासा उपरोध करते. बाह्य मापदंडांपेक्षा बालकाचा मेंदू, विचार आणि भावना महत्त्वाच्या आहेत, हे इथे नकळत सांगितलं जातं.

 

५. भावनिक शेवट आणि मायेची झाक

अभय, निर्भय, अचलय फार

नाजूक, साजूक मनाची

 

शेवटचा कडवा कवितेला भावनिक उंचीवर नेतो. “अभय-निर्भय” ही शब्दयोजना शारीरिक किंवा मानसिक धैर्य दाखवते, तर “साजूक, नाजूक मनाची” ही ओळ त्या धैर्यामागे असलेली कोमल, भावूक अंतःकरणाची बाजू उलगडते. त्यामुळे कविता विडंबनातून बाहेर येऊन प्रेमळ स्वीकाराकडे पोहोचते.

 

६. एकूण प्रभाव

ही कविता—

 

हसवते,

 

ओळखीचे प्रसंग आठवते,

 

आणि शेवटी मुलांविषयीची आपुलकी घट्ट करते.

 

विडंबन असूनही कुठेही कडवटपणा नाही; उलट मायेचा ओलावा आहे. म्हणूनच ही कविता केवळ वाचली जात नाही, तर घरात गुणगुणली जाते—हेच तिचे खरे यश आहे.

  • Log in or register to post comments
  • Log in or register to post comments
  • वाचनखूण साठवा
  • Like
  • 4438 views

Search

वाचकांच्या भेटी

 
वाचकांनी आजपर्यंत दिलेल्या *Au* एकूण भेटी 

 

माझी वांगंमयशेती घाट्यात गेली परंतु माझ्या वाङ्मयशेतीला मात्र बरे भाव मिळत आहेत.
 

Find बळीराजा डॉट कॉम on Sharad-joshi-inFind बळीराजा डॉट कॉम on Abmssc-PageFind बळीराजा डॉट कॉम on FacebookFind बळीराजा डॉट कॉम on TwitterFind बळीराजा डॉट कॉम on Youtube

User Menu

  • माझ्या वाचनखुणा
  • My Bookmarks

User login

  • Create new account
  • Reset your password

Who's online हजर पाहुणे

There are currently 0 users online.
Who's new नवीन सदस्य
  • Narayan Sangale
  • Anil Ranjak Ch…
  • Sunit
  • lawateska
  • RAVICHAPKE
  • sanjaymeshram
  • डॉ. उपेंद्र बळ…
  • Subhash.patil
  • SNEHA TERDE
  • Adv Satish Borulkar

Recent comments ताजे प्रतिसाद

  • धन्यवाद
    1 day 17 hours ago
  • लेखणीने लढाईस सज्ज व्हावे!
    1 day 17 hours ago
  • आता तयार व्हावे
    1 day 18 hours ago
  • गंगाधरजी, "दुपट्टा घसरणे
    1 month 3 weeks ago
  • १५ व्या अ. भा. मराठी शेतकरी साहित्य संमेलनाचे उद्घाटन
    2 months 1 week ago

शुभारंभ - FT2

संकेतस्थळ शुभारंभ : मिती वैशाख कृ.६, रोज सोमवार, दिनांक २३ मे २०११, वेळ - सकाळी ८.२९    ©लेखनाचे सर्व हक्क प्रकाशकाचे स्वाधीन.   नियमावली

Footer menu

  • Contact

Copyright © Baliraja.Com - All rights reserved

Developed and Designed by : Gangadhar Mute For Sheti Arth Prabodhini अ.भा.मराठी शेतकरी साहित्य चळवळ